Το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος

     Το ιερό της Αρτέμιδος Ορθίας, κτισμένο κοντά στις όχθες του Ευρώτα, στην περιοχή της αρχαίας κώμης των Λιμνών, αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα ιερά της σπαρτιατικής λατρείας σε όλη τη διάρκεια της μακρόχρονης λειτουργίας του και σχετίστηκε από νωρίς με το θεσμό της αγωγής των νέων Σπαρτιατών. 

     Στα πρώτα χρόνια η λατρευόμενη θεότητα αναφέρεται ως Ορθία και πρέπει να θεωρηθεί ως θεά της σωτηρίας και της γονιμότητας και προστάτιδα της βλάστησης. Αργότερα, η λατρεία της συνδέθηκε με εκείνη της Αρτέμιδος και το ιερό έγινε το θρησκευτικό κέντρο της εκπαίδευσης των νέων για να καταλήξει, κατά τα αυτοκρατορικά χρόνια, χώρος αιματηρών θεαμάτων σύμφωνα με τα ήθη της εποχής.

     Το αρχικό όνομα της θεάς (Ορθία) έχρηζε ερμηνείας ήδη από την αρχαιότητα. Έτσι από σχολιαστή του Πινδάρου (54) παραδίδεται η ετυμολογία: «ορθωσία ότι ορθοί εις ςωτηρίαν ή ορθοί τους γενωμένους». Μια δεύτερη ερμηνεία δόθηκε από τον περιηγητή Παυσανία (ΙΙΙ, 16) στα ρωμαϊκά χρόνια: «καλούσιν δε ουκ Ορθίαν αλλά και Λυγοδέσμαν την αυτήν (ενν. την Αρτέμιδα), ότι εν θάμνω λύγων ευρέθη περιειληθείσα δε η λύγος εποίησε το άγαλμα ορθόν». Οι απόπειρες ετυμολόγησης του ονόματος συνεχίστηκαν και από τη σύγχρονη έρευνα χωρίς μέχρι σήμερα να έχει δοθεί ακριβής ερμηνεία.

     Οι πληροφορίες από τις φιλολογικές πηγές αλλά και τα ευρήματα των ανασκαφών του ιερού συνθέτουν μια εικόνα για τη φύση της λατρευόμενης θεότητας και τις τελετές που λάβαιναν χώρα προς τιμήν της στο ιερό. Ανάμεσα στα ευρήματ αυτά, μεγάλος είναι ο αριθμός των πήλινων προσωπείων του 7ου και του 6ου αι. π. Χ. που αποκαλύφθηκαν κατά την ανασκαφή του ιερού και μας δίνουν μια μικρή εικόνα για τις τελετουργίες προς τιμήν της θεάς, αφού προφανώς ήταν αφιερώματα των συμμετεχόντων σε αυτές. Τα προσωπεία αυτά απεικονίζουν διάφορους τύπους: πολεμιστές, νέους, πορτρέτα, σατύρους, γοργόνεια, «καρικατούρες» και γεροντικές μορφές που είναι και ο πολυπληθέστερος τύπος. Ορισμένα προσωπεία έχουν μέγεθος μικρότερο του φυσικού, ενώ σε άλλα απουσιάζουν οι οπές για τα μάτια, τη μύτη ή το στόμα και δύσκολα θα μπορούσαν να φορεθούν, χωρίς όμως να μπορεί να αποκλειστεί κάτι τέτοιο για τα προσωπεία μεγαλύτερου μεγέθους. Για το λόγο αυτό έχουν θεωρηθεί αναθημικά ομοιώματα των προσωπείων από φθαρτά και ελαφρά υλικά, τα οποία χρησιμοποιούνταν σε τελετουργικά δρώμενα και χορούς που λάμβαναν χώρα στο ιερό προς τιμήν της θεάς, ενώ έχουν παραλληλιστεί  με ανατολικά και φοινικικά προσωπεία και υποδηλώνουν  κατά μία άποψη, την ανατολική προέλευση της λατρείας της Ορθίας στη Σπάρτη.

     Η ανασκαφική έρευνα έδειξε ότι η λατρεία στο χώρο του ιερού ξεκίνησε πιθανότατα κατά τον 9ο ή τον 8ο αι. π. Χ. Γύρω στο 700 π. Χ. θα πρέπει πιθανότατα να χρονολογηθούν τα παλαιότερα αρχιτεκτονικά λείψανα που διασώθηκαν στο χώρο: λίγα τμήματα του περιβόλου και του βωμού του ιερού. Λίγο αργότερα, κτίστηκε ένας ναός μικρών διαστάσεων με ξύλινα δοκάρια, των οποίων σώθηκαν οι πλακοειδείς βάσεις κατά τον άξονα Α-Δ, για την καλύτερη στήριξη της στέγης, και ένας βωμός στα ανατολικά του. Το οικοδόμημα αυτό καταστράφηκε στις αρχές του 6ου αι. π. Χ., ή περί το 570 π. Χ. πιθανότατα από πλημμύρα. Στη θέση του κτίστηκε ένας νέος ναός πάνω σε λίθινο κρηπίδωμα διαστάσεων 17 Χ 7,60 μ. Ο ναός αυτός θα πρέπει να ήταν, όπως και μεταγενέστερες μετασκευές του, δίστυλος εν παραστάσει ναός (σηκός και πρόπυλο με δύο δωρικούς κίονες στην πρόσοψη). Η ανωδομή του από ωμές πλίνθους δεν διασώθηκε στις μέρες μας. Το αέτωμα του αρχαϊκού ναού κοσμούσαν αντωποί λέοντες, όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από το θραύσμα χαίτης λέοντος και από δύο πώρινα αναθηματικά ανάγλυφα, πιθανότατα μιμήσεις του αετωματικού διακόσμου, που αποκαλύφθηκαν κατά τις ανασκαφές και φέρουν παράσταση αντωπών λεόντων. Στα ανατολικά του ναού κτίστηκε ένας νέος επιμήκης ορθογώνιος βωμός. Ο δεύτερος αυτός ναός διατηρήθηκε έως το 2ο αι. π. Χ., οπότε και επισκευάστηκε ή αντικαταστάθηκε πάνω στα ίδια θεμέλια.

     Μεγάλη επέμβαση πραγματοποιήθηκε στο χώρο του ιερού κατά τη διάρκεια του 3ου αι. μ. Χ., όταν στα ανατολικά του ναού κτίστηκε ένα αμφιθέατρο διαμέτρου 54 μ. και ένας νέος μεγαλύτερος βωμός πιο κοντά στο ναό. Το αμφιθέατρο είχε κυκλική κάτοψη, η οποία διακοπτόταν στα δυτικά από το ναό που εισχωρούσε στο χώρο της ορχήστρας. Οι κατώτερες σειρές των εδωλίων στηρίζονταν σε έναν εσωτερικό δακτύλιο πάχους 3,5 μ., ο οποίος διακοπτόταν από δύο κλίμακες. Από την εξωτερική πλευρά του δακτυλίου ξεκινούσαν ακτινωτά διατεταγμένοι τοίχοι που χρησίμευαν για τη στήριξη των υπόλοιπων εδωλίων, ενώ ο εξωτερικός τοίχος της κατασκευής στηριζόταν σε μια σειρά από πεσσούς και αψίδες. 

     Η κατασκευή του αμφιθεάτρου ήταν αποτέλεσμα της φήμης του ιερού κατά ρωμαϊκά χρόνια, όταν τελούνταν προς τιμήν της θεάς το αγώνισμα της διαμαστίγωσης. Κατά τη διάρκειά του, οι έφηβοι, ακουμπώντας στο βωμό και παρακινούμενοι και από τους ίδιους τους συγγενείς τους, υπέμειναν αγόγγυστα τη δοκιμασία του δημόσιου μαστιγώματος –μερικές μάλιστα φορές μέχρι θανάτου- και στο τέλος βραβεύονταν εκείνοι που παρέμεναν όρθιοι (βωμονίκες). Δίπλα τους στεκόταν η ιέρεια της θεάς κρατωντας το ξόανό της και, σύμφωνα με τι ς πηγές, παρακινούσε αυτούς που μαστίγωναν να δείχνουν μεγαλύτερο ζήλο στα κτυπήματα. Η τελετή συμβάδιζε με τις προτιμήσεις  της εποχής για αιματηρά θεάματα στα οποία το πλήθος συνέρρεε. 

      Από την πληθώρα των ευρημάτων του ιερού, αναθημάτων στη θεά, ιδιαίτερα σημαντικά είναι επίσης τα πολυάριθμα αγγεία και οι χιλιάδες των μικρών μολύβδινων ειδωλίων, έργα θαυμαστά για την ποικιλία των θεμάτων τους και την τεχνική τους. Τα τελευταία, απεικονίζουν θεότητες, πολεμιστές, ζώα, μυθολογικά όντα και άλλα θέματα. Έχουν θεωρηθεί προσφορές των απλών πολιτών ή υποκατάστατα των προσφορών από πολύτιμα μέταλλα και δίνουν και πολύτιμες πληροφορίες για τη διακίνηση των μετάλλων στη Σπάρτη των αρχαϊκών και των κλασικών χρόνων.

     Ιδιαίτερη αναφορά θα πρέπει να γίνει επίσης στο μεγάλο αριθμό μαρμάρινων αναθηματικών στηλών της ελληνιστικής και, κυρίως, της ρωμαϊκής εποχής, οι οποίες σώζουν υποδοχές για την ένθεση δρεπανιών και σε ορισμένες περιπτώσεις τα ίδια τα δρεπάνια. Αυτά δίνονταν ως έπαθλα στους νικητές των αγώνων προς τιμήν της θεάς και θα πρέπει να θεωρηθούν σύμβολα του χαρακτήρα της Ορθίας ως θεότητας της βλάστησης και της γονιμότητας. Από τις επιγραφές των στηλών αυτών, αντλούμε πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τους αγώνες, τις ηλικίες των αναθετών, αλλά και την οργάνωση της σπαρτιατικής αγωγής. Μαθαίνουμε δηλαδή για τους αγώνες της μώας και της κελοίας (αγωνίσματα τραγουδιού και απαγγελίας) και του κατθηρατορίου (αγωνίσματος που έμοιαζε με κυνήγι). Οι ενεπίγραφες αυτές στήλες, σε συνδυασμό με τις φιλολογικές πηγές παρέχουν σημαντικά στοιχεία για την οργάνωση της σπαρτιατικής εκπαίδευσης κατά τα ελληνιστικά και κυρίως κατά τα ρωμαϊκά χρόνια. Σήμερα ο επισκέπτης βλέπει τα λείψανα του αμφιθεάτρου και την τελευταία οικοδομική φάση του ναού και του βωμού.

Developed in conjunction with Ext-Joom.com

Terms Of Use   Sitemap